Biznes plan — qurmaq istədiyiniz və ya artıq fəaliyyət göstərən biznesin məqsədlərini, fəaliyyət modelini, bazarını, müştərilərini, gəlir və xərclərini, risklərini və inkişaf strategiyasını sistemli şəkildə izah edən sənəddir.
Sadə dillə desək, biznes planı “Nə satacağam, kimə satacağam, necə satacağam, bunun üçün nə qədər pul lazımdır və nəticədə nə qədər qazana bilərəm?” suallarına cavab verir.
Biznes planı təkcə bankdan kredit və ya investordan maliyyə almaq üçün hazırlanan sənəd deyil. Kiçik bir kafe, onlayn mağaza, gözəllik salonu, istehsal müəssisəsi və ya xidmət biznesi açarkən də düzgün plan sahibkara qərarlarını rəqəmlərlə qiymətləndirməyə kömək edir.
Biznes plan nə üçün önəmlidir?
Biznes ideyası ilk baxışda çox uğurlu görünə bilər. Lakin ideyanın real biznesə çevrilməsi üçün bazarda ona tələbatın olub-olmadığını, müştərinin kim olduğunu, rəqiblərin hansı üstünlüklərə sahib olduğunu və biznesin xərclərini qarşılaya biləcək qədər gəlir yaradıb-yaratmayacağını müəyyənləşdirmək lazımdır.
Yaxşı hazırlanmış biznes planı:
- biznes ideyasının real potensialını qiymətləndirməyə;
- hədəf müştərini müəyyən etməyə;
- rəqibləri və bazarı analiz etməyə;
- başlanğıc kapitalını hesablamağa;
- aylıq gəlir və xərcləri proqnozlaşdırmağa;
- qiymət strategiyası hazırlamağa;
- mümkün riskləri əvvəlcədən görməyə;
- investor və ya kredit təşkilatına biznesi daha aydın təqdim etməyə;
- biznes böyüdükcə hansı istiqamətdə hərəkət etməli olduğunuzu müəyyənləşdirməyə kömək edir.
Ən vacib üstünlüklərdən biri isə zərər etmə riskini əvvəlcədən görməkdir. Kağız üzərində gəlirli görünən biznesin bütün xərcləri hesablandıqdan sonra gözlənildiyi qədər sərfəli olmadığı ortaya çıxa bilər.
Biznes planı necə hazırlanır?
Biznes planının vahid məcburi forması yoxdur. Sənəd biznesin böyüklüyünə, fəaliyyət sahəsinə və hazırlanma məqsədinə görə dəyişə bilər. Bununla belə, əksər biznes planlarında aşağıdakı bölmələr yer alır.
1. Biznesin qısa təsviri
İlk olaraq biznes ideyasını mümkün qədər konkret izah edin.
Məsələn:
Biznes: Coffee Point
Fəaliyyət sahəsi: Kafe və içki satışı
Məhsullar: Qəhvə, çay, desert və qəlyanaltılar
Hədəf auditoriya: 18–40 yaş arası tələbələr, ofis işçiləri və şəhər sakinləri
Əsas məqsəd: Münasib qiymətə keyfiyyətli qəhvə və rahat xidmət təqdim etmək.
Bu hissəni oxuyan şəxs biznesin nə etdiyini qısa müddətdə başa düşməlidir.
2. Məhsul və ya xidmət
Sponsor Linklər
Nə satacağınızı ətraflı müəyyənləşdirin. Məhsulun və ya xidmətin müştəriyə hansı faydanı verdiyini də izah etmək vacibdir.
Məsələn, sadəcə “qəhvə satacağıq” yazmaq əvəzinə biznesin fərqləndirici xüsusiyyətlərini göstərmək olar:
Müştərilərə yerində hazırlanmış müxtəlif qəhvə növləri, takeaway xidməti və desertlər təqdim ediləcək. Əsas üstünlüklər sürətli xidmət, rahat məkan və stabil məhsul keyfiyyəti olacaq.
Burada özünüzə bir sual verin: Müştəri niyə məhz məndən almalıdır?
3. Bazar araşdırması
Biznes planının ən vacib hissələrindən biridir.
Araşdırılmalıdır:
Bazarın vəziyyəti: Məhsula və ya xidmətə real tələbat varmı?
- Maraqlı faktlar
- Mənalı sözlər
- Doğruluq və cəsarət sualları
- Instagram üçün mənalı bio sözləri
- Maraqlı kitablar | Mütləq OXU!
Müştəri: Məhsulu kim alacaq? Müştərinin yaşı, gəlir səviyyəsi, ehtiyacları və alış davranışları necədir?
Rəqiblər: Eyni ərazidə və ya onlayn bazarda kimlərlə rəqabət aparacaqsınız?
Qiymətlər: Bazarda oxşar məhsul və xidmətlər hansı qiymətə satılır?
Məsələn, kafe açılırsa, seçilmiş ərazidəki kafelərin menyusu, qiymətləri, müştəri sıxlığı, iş saatları, rəyləri və üstünlükləri araşdırıla bilər.
4. Hədəf auditoriyanı müəyyənləşdirin
“Hər kəs mənim müştərimdir” yanaşması adətən effektiv deyil.
Müştəri profilini konkretləşdirmək daha faydalıdır.
Məsələn:
Yaş: 20–40
Ərazi: Biznesin yerləşdiyi ərazi və yaxınlıq
Müştəri tipi: Ofis işçiləri, tələbələr, freelancerlər
Ehtiyac: Sürətli xidmət, keyfiyyətli qəhvə, münasib qiymət və rahat məkan
Bu məlumat sonradan reklam strategiyasının hazırlanmasını da asanlaşdırır.
5. Rəqib analizi aparın
Əsas rəqiblərinizi müəyyənləşdirərək onların güclü və zəif tərəflərini müqayisə edin.
| Meyar | Biznesiniz | Rəqib A | Rəqib B |
|---|---|---|---|
| Qiymət | Orta | Yüksək | Orta |
| Məhsul çeşidi | Geniş | Geniş | Məhdud |
| Çatdırılma | Var | Var | Yoxdur |
| Sosial media | Aktiv | Aktiv | Zəif |
| Loyallıq proqramı | Var | Yoxdur | Yoxdur |
Məqsəd rəqiblərin sadəcə siyahısını hazırlamaq deyil. Bazarda hansı boşluğu doldura biləcəyinizi tapmaqdır.
6. Marketinq və satış planı
Müştərinin biznes haqqında necə xəbər tutacağını müəyyənləşdirin.
Məsələn:
- sosial media reklamları;
- Google axtarışı;
- influencer əməkdaşlığı;
- açılış kampaniyaları;
- endirim kuponları;
- referal sistemi;
- loyallıq proqramı;
- e-mail və SMS kampaniyaları;
- çatdırılma platformaları.
Burada reklam üçün ayrılacaq aylıq büdcəni də hesablamaq lazımdır.
7. Əməliyyat planı
Biznesin gündəlik necə işləyəcəyini göstərin.
Buraya məkan, avadanlıq, təchizatçılar, işçilər, iş saatları, məhsulun hazırlanması və çatdırılması kimi məsələlər daxildir.
Məsələn, kiçik kafe üçün:
İş saatları: 08:00–22:00
İşçi sayı: 4 nəfər
Təchizat: Qəhvə, süd, desert və qablaşdırma məhsulları
Əsas avadanlıq: Qəhvə aparatı, grinder, soyuducu, POS sistemi və mebel
8. Maliyyə planı
Biznes planının ən çox diqqət tələb edən hissəsidir.
Əvvəlcə başlanğıc xərcləri hesablayın.
Məsələn:
| Xərc | Məbləğ |
|---|---|
| Təmir | 8 000 AZN |
| Avadanlıq | 15 000 AZN |
| Mebel | 5 000 AZN |
| İlk məhsul ehtiyatı | 3 000 AZN |
| Reklam və açılış | 2 000 AZN |
| Digər xərclər | 2 000 AZN |
| Cəmi | 35 000 AZN |
Sonra aylıq sabit və dəyişən xərclər hesablanır.
Məsələn:
İcarə: 2 000 AZN
Əməkhaqqı: 4 500 AZN
Kommunal: 600 AZN
Marketinq: 700 AZN
Digər sabit xərclər: 500 AZN
Bundan əlavə, satılan məhsulların maya dəyəri də nəzərə alınmalıdır.
9. Gəlir proqnozu
Gəliri həddindən artıq optimist rəqəmlərlə deyil, mümkün qədər real fərziyyələrlə hesablamaq lazımdır.
Tutaq ki:
Orta çek: 9 AZN
Gündəlik müştəri: 80 nəfər
Ayda fəaliyyət: 30 gün
Bu halda təxmini aylıq dövriyyə:
9 × 80 × 30 = 21 600 AZN
Lakin 21 600 AZN biznesin mənfəəti deyil. Buradan məhsulun maya dəyəri, əməkhaqqı, icarə, kommunal, marketinq, vergilər və digər xərclər çıxılmalıdır.
Bu fərqi biznes planında düzgün göstərmək xüsusilə vacibdir.
Sadə biznes plan nümunəsi
Tutaq ki, Bakıda kiçik takeaway qəhvə biznesi açmaq istəyirsiniz.
Biznes ideyası: Ofis və universitetlərin sıx olduğu ərazidə sürətli takeaway qəhvə satışı.
Hədəf auditoriya: 18–40 yaş arası tələbələr və işləyən şəxslər.
Məhsullar: Espresso, americano, latte, cappuccino, çay, kruassan və desertlər.
Üstünlük: Sürətli xidmət, münasib qiymət və loyallıq proqramı.
Satış kanalları: Fiziki satış nöqtəsi, sosial media və çatdırılma.
Başlanğıc kapital: təxminən 35 000 AZN.
Orta çek: 9 AZN.
Hədəf: gündə orta hesabla 80 sifariş.
Proqnozlaşdırılan aylıq dövriyyə: 21 600 AZN.
Əsas risklər: İcarə xərcinin artması, gözləniləndən az müştəri axını, xammal qiymətlərinin yüksəlməsi və yaxınlıqda yeni rəqiblərin açılması.
Bu rəqəmlər yalnız biznes planının necə qurulduğunu göstərən şərti nümunədir. Real biznes planında məbləğlər faktiki icarə qiymətləri, əməkhaqqı, vergi rejimi, təchizatçı təklifləri və bazar araşdırması əsasında hesablanmalıdır.
Biznes plan hazırlayarkən edilən səhvlər
Ən çox rast gəlinən səhv gəlirləri optimist, xərcləri isə olduğundan aşağı hesablamaqdır. Məsələn, sahibkar yalnız icarə və məhsul xərcini nəzərə alıb reklam, əməkhaqqı, vergi, kommunal, təmir, logistika və gözlənilməz xərcləri unuda bilər.
Digər ciddi səhv bazar araşdırması aparmadan “bu məhsula mütləq tələbat olacaq” düşüncəsi ilə hərəkət etməkdir.
Buna görə biznes planında ən azı üç ssenari hazırlamaq faydalıdır: pessimist, real və optimist ssenari. Beləliklə, satış gözləniləndən aşağı olduqda biznesin nə qədər davam gətirə biləcəyini də görmək mümkündür.
Yaxşı biznes planının əsas xüsusiyyətləri
Yaxşı biznes planı uzun olduğuna görə deyil, aydın və əsaslandırılmış olduğuna görə dəyərlidir. Rəqəmlərin haradan gəldiyi izah edilməli, fərziyyələr reallığa uyğun olmalı və mümkün risklər gizlədilməməlidir.
Kiçik biznes üçün bəzən 5–10 səhifəlik konkret plan kifayət edə bilər. İnvestisiya cəlb etmək, böyük istehsal müəssisəsi qurmaq və ya bank maliyyələşməsi üçün isə daha ətraflı bazar və maliyyə təhlili tələb oluna bilər.
Nəticədə biznes planı sadəcə formal sənəd deyil. O, ideyanı rəqəmlərə çevirən və biznesin gəlirli olub-olmayacağını əvvəlcədən qiymətləndirməyə imkan verən yol xəritəsidir.
İstinadlar və faydalı mənbələr
- U.S. Small Business Administration (SBA) — Write your business plan — Biznes planının strukturu, ənənəvi və lean biznes plan formatları haqqında praktiki bələdçi.
- SCORE — Business Planning & Financial Templates — Biznes planlaşdırılması, maliyyə proqnozları və biznesin idarə edilməsi üçün nümunə və şablonlar.
- Sahibkarlığın İnkişafı Fondu — Azərbaycanda sahibkarlığın maliyyələşdirilməsi və güzəştli kreditlərlə bağlı rəsmi məlumatlar.
- KOBİA — Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyi — Azərbaycanda KOB-ların yaradılması və inkişafı, biznes xidmətləri və sahibkarlara dəstək barədə rəsmi məlumatlar.
- Dövlət Vergi Xidməti — Biznesin qeydiyyatı, vergitutma, vergi rejimləri və sahibkarların vergi öhdəlikləri üzrə rəsmi mənbə.
- Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi — Bazar araşdırması və biznes planında istifadə edilə biləcək iqtisadi, demoqrafik və sahəvi statistik məlumatlar.